In bài này 

Nếu như đất phương Bắc tự hào với ba địa danh văn miếu nổi tiếng ngự tại ba vùng: Văn miếu Quốc Tử Giám - Hà Nội, Văn miếu Mao Điền - Hải Dương, Văn miếu Bắc Ninh ở núi Châu Sơn, huyện Thị Cầu thì người phương Nam cũng kiêu hãnh, tự hào với Văn miếu Trấn Biên biểu trưng cho truyền thống học tập, hào khí văn hóa của người Việt đất Nam. Văn miếu Trấn Biên là sự nối tiếp truyền thống của Văn miếu Quốc Tử Giám ở Thăng Long, là biểu tượng cho tinh thần hiếu học, trọng người tài.

Theo xa lộ Hà Nội, từ TP. Hồ Chí Minh trở ra miền Đông khoảng trên 30km, đến Tam Hiệp (TP. Biên Hòa – Đồng Nai), theo tỉnh lộ 24, đến Bửu Long, rẽ vào 200m, xa xa thấp thoáng sau những rặng tre xanh mướt là những mái vòm cong vút nằm ẩn mình giữa khung cảnh yên tĩnh, những nhà thờ, nhà bia... thật tráng lệ… Đó là Văn miếu Trấn Biên. Vào khu di tích, bạn sẽ nhìn thấy đầu tiên là cổng tam quan về Văn miếu Trấn Biên, có tạc rồng phượng, đắp phù điêu cuốn thư và mai, lan, cúc, trúc biểu tượng cho khí tiết nho sĩ, quân tử phương Đông. Đường dẫn vào di tích rộng rãi, sạch sẽ, hai bên me cao tỏa bóng mát.

Được xây dựng năm 1715, Văn miếu Trấn Biên là văn miếu ở Nam Bộ do chính quyền của chúa Nguyễn (Nguyễn Phúc Chu) ở Đàng Trong tạo lập, nhằm bảo tồn, phát huy, tôn vinh các giá trị văn hóa giáo dục của dân tộc ở vùng đất mới khai phá. Văn miếu tồn tại 146 năm và bị giặc Pháp phá bỏ hoàn toàn sau khi chiếm được Biên Hòa vào năm 1861. Đến năm 1998, kỷ niệm 300 năm đất Biên Hòa – Đồng Nai, Văn miếu Trấn Biên được khởi công xây dựng lại trên nền đất cũ, nay thuộc phường Bửu Long, thành phố Biên Hòa. Công trình khánh thành năm 2002, sau đó tiếp tục mở rộng xây dựng công đoạn hai vào những năm tiếp theo.

Việc tái tạo lại Văn miếu Trấn Biên theo sử sách, trong đó “Gia Định thành thông chí” của Trịnh Hoài Đức (bản dịch của Tu Trai Nguyễn Tạo, xuất bản năm 1972)  đã tả lại chi tiết, rõ ràng. Văn miếu Trấn Biên được xây dựng trên thế đất đẹp, “nơi đây núi sông thanh tú, cỏ cây tốt tươi... Bên trong rường cột chạm trổ tinh xảo... Trong thành trăm hoa tươi tốt, có những cây tòng, cam quýt, bưởi, hoa sứ, mít, xoài, chuối và quả hồng xiêm đầy rẫy, sum sê, quả sai lại lớn”. Về vị trí “phía Nam hướng ra sông Phước, phía Bắc dựa theo núi rừng”, về công trình “giữa làm Đại Thành điện và Đại Thành môn, phía Đông là Thần miếu, phía Tây là Dục Thánh từ, trước xây tường ngang, phía tả có cửa Kim Thanh, phía hữu có cửa Ngọc Chấn, chính giữa sân trước dựng Khuê Văn các treo chuông trống, phía hữu có Duy Lễ đường, phía tả có Sùng Văn đường. Chu vi bốn mặt ngoài xây thành vuông, mặt tiền làm cửa văn miếu, phía tả phía hữu có hai cửa nghi môn…”

Văn miếu Trấn Biên được xây dựng trên trục thần đạo, đầu tiên là cổng tam quan, đến nhà văn bia khắc bài phú gồm tám phần, mỗi phần mười câu khái quát quá trình hình thành, phát triển văn hiến ở Đồng Nai do Giáo sư Vũ Khiêu biên soạn, tiếp đến là Khuê Văn các, rồi đến giếng vuông Thiên Quang, đến Đại Thành môn, đến nhà bia Khổng Tử, cuối cùng là nhà Đại Bái (nơi thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh). Gian bên tả (từ ngoài vào) nhà Đại Bái thờ những danh nhân văn hóa cả nước (thứ tự từ trái qua phải): Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn, Nguyễn Du. Gian bên hữu nhà Đại Bái thờ những danh nhân văn hóa gắn bó với vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai và Nam bộ xưa (thứ tự từ trái qua phải):  Võ Trường Toản, Đặng Đức Thuật, Gia Định tam gia (Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhơn Tĩnh), Nguyễn Đình Chiểu, Bùi Hữu Nghĩa. Tất cả các danh nhân  được thờ có bài vị đặt trong khám thờ, trước có hương án sơn son thiếp vàng, hai bên bàn thờ có bát bửu bằng gỗ cũng sơn son thiếp vàng. Hai bên tả hữu có Văn Vật Khố (nơi trưng bày các giá trị nghệ thuật của các ngành, nghề thủ công truyền thống ở vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai, như: mộc, rèn, đúc đồng, đá, thổi gang. Những sản phẩm tiêu biểu nhất của mỗi  nghề sẽ được trưng bày tại đây), Thư Khố (nơi lưu giữ các công trình văn hóa – nghệ thuật, khoa học, giáo dục  đã được thể hiện thành ấn phẩm – sách, về vùng đất này), nhà Truyền thống và nhà Đề danh.

Đứng trên lầu Khuê Văn Các có thể bao quát được toàn cảnh văn miếu và cảnh quan thoáng đảng rộng lớn xung quanh. Hai ngọn núi Bửu Long xanh rợp liền kề phía sau, ở đó có ngôi chùa Bửu Phong, là một trong ba ngôi chùa có niên đại xưa nhất ở Đồng Nai. Phía trước văn miếu là Thiên Quang Tỉnh (hồ Tịnh Quang) - hồ nước rộng, chung quanh được kè bằng đá Bửu Long, vốn là một hầm khai thác đá cung cấp nguyên liệu cho làng đá Bửu Long có truyền thống 300 năm. Nước hồ trong xanh, được thả các loại cá và sen. Buổi sáng, Khuê Văn các; buổi chiều Đại Thành môn in bóng trên mặt hồ càng tạo thêm phong cảnh tươi đẹp cho Văn miếu.

Hoa và cây trong Văn miếu Trấn Biên

Trong phạm vi Văn miếu, với diện tích khoảng hơn 11 ha được dành phần lớn cho các công trình cây xanh, hoa cảnh. Ở vòng ngoài trồng thảm cỏ, Sứ, cây Cọ dầu và những cụm tre Tầm vông. Trước Văn miếu môn trồng nhiều hoa Ngũ sắc, Bát Tiên, Cúc…

Không đếm hết trong Văn miếu có bao nhiêu chậu kiểng các loại, được cắt tỉa, chăm sóc kĩ lưỡng. Nhiều nhất có lẽ là kiểng Mai chiếu thủy. Vườn cảnh trong Văn miếu được tạo nền bởi thảm có nhung xanh mịn.

Hiện vật bày trí trong Văn miếu Trấn Biên

Tại Nhà Bái Đường có Trống đại (đây là trống Sấm lễ hội Thăng Long do UBND, Sở Văn hóa - Thông tin thành phố Hà Nội, Trung tâm nghiên cứu khoa học, văn hóa Văn miếu - Quốc tử giám tặng); Tủ thờ nước và đất (bên trong có đặt 18 kg đất và 18 lít nước từ đất Tổ Hùng Vương, do UBND tỉnh Phú Thọ và Đoàn đặc công 113 tặng); Bia tiến sĩ (Bia làm bằng đá tảng lớn, được đặt trên lưng rùa đá. Mặt trước có bài ký đề bia tiến sĩ khoa 1442, do danh sĩ Thân Nhân Trung viết); Bia đá (đặt cạnh bia tiến sĩ, về hình thức giống bia tiến sĩ, nhưng thấp và nhỏ hơn. Vật liệu là đá Bửu Long. Mặt trước bia khắc toàn bộ nội dung sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, phần nói về Văn miếu Trấn Biên.); Lồng đèn (cao: 1,2 m, nặng 100 kg, trang trí bằng hoa văn "chữ Thọ" cách điệu); Hạc đồng (3 cặp, được đặt phía trước ba gian thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh và các danh nhân văn hóa.)

Ngoài Đại Bái Đường có Nghê đá (đặt ở trước Nhà Bia, bên trái và bên phải. Mỗi con cao 1,2 mét do UBND và nhân dân phường Bửu Long (Biên Hòa) tặng); Rồng gốm; Rồng đá…

*

*        *

Nếu như đất Bắc có Văn miếu Quốc Tử Giám thì trong Nam có Văn miếu Trấn Biên – một công trình kiến trúc văn hóa, giáo dục, lịch sử, nêu cao tinh thần hiếu học, khí phách của người Nam bộ. Văn miếu Trấn Biên là niềm tự hào của Biên Hòa – Đồng Nai, như Giáo sư Vũ Khiêu viết:

“Xây cao Văn miếu, tiếp thu thành tựu Bắc Nam

Mở rộng học đường, khai thác tinh hoa kim cổ.

Đạo làm người: tích trí, tu nhân

Phép giữ nước: sùng văn, trọng võ

Tinh thần Đại Việt tỏa sáng nơi đây

Hào khí Đồng Nai dâng cao từ đó.”

Đượm nét văn hóa, cảnh quan đẹp, lại nằm gần kề khu du lịch Bửu Long nên Văn Miếu Trấn Biên mỗi ngày đón một lượng lớn khách tham quan. Đặc biệt không biết tự khi nào, nơi đây đã trở thành địa điểm lý tưởng cho những đôi uyên ương với mong muốn ghi lại những hình ảnh của một thời hạnh phúc nhất trong đời. 

Đến Văn miếu Trấn Biên vào những chiều hè bạn sẽ được chiêm ngưỡng nhiều cánh diều đủ màu sắc bay trên bầu trời như đang chắp cánh ước mơ hiếu học và kết thành bức tranh mây trời  hữu tình. Vào mồng 3 tết âm lịch hàng năm sinh viên các trường đại học, cao đẳng trong khu vực lại hội tụ về Văn miếu Trấn Biên dâng hương, dâng hoa bày tỏ lòng tri ân đến các bậc hiền nhân, giao lưu và dâng hoa bày tỏ lòng biết ơn đến các thầy cô giáo… Hẹn mồng 3 tết năm tới tôi có dịp đến tham quan Quốc Tử Giám của Nam Bộ - Văn miếu Trấn Biên.

Kim Xuyến – DH10C

  • Chưa có lời bình cho bài viết này.